ICT in het onderwijs - een pedagogisch-didactische visie

Onlangs woonde ik een informatiesessie bij omtrent de pedagogisch didactische ICT-visie in het onderswijs. Wat me hiervan het meest is bijgebleven, is de ongelofelijke accuraatheid van de “hype cycle”.

Zo werd het gebruik van een Smartboard eerst argwanend bekeken, daarna werd het lokaal te pas en te onpas gereserveerd, om uiteindelijk tot een “normaal” dagelijks gebruik te komen. (reserveren wanneer les geeft over de werelddelen om dan het Smartboard te gebruiken met een flashapplicatie over dit onderwerp).

Maar ik betrapte er mezelf (en mijn onderwijs collega’s wiskunde) ook op dat wanneer we het wiskundig programma “Geogebra” begonnen te gebruiken, we na een tijdje alle oefeningen begonnen te maken met Geogebra en geen aandacht meer besteedden aan de manuele constructies en vaardigheden. Nu proberen we de gulden middenweg te vinden tussen constructies met de hand en constructies met de computer. Toch is dit niet steeds even eenvoudig omdat het heel wat tijd in beslag neemt om vaardig met de “geogebra”-onderwijstoepassing te leren werken, waardoor je natuurlijk ook wil zien (en de leerlingen ook) dat er de vruchten van geplukt worden (m.a.w dat er vele oefeningen met de pc gemaakt worden).

Ik heb ook wel de indruk dat in het onderwijs leerkrachten die minder ICT-minded zijn meer didactisch en minder technologisch gestuurd denken. Wanneer zij een toepassing van ICT gebruiken (zoals bijvoorbeeld onze leerkracht Frans) zal dit eerder sporadisch, maar wel goed doordacht gebeuren. (bv. zij gaat niet naar het computerlokaal om enkele invuloefeningen op het internet te maken die net zo goed op papier konden verwerkt worden, maar enkel als er een pedagogische meerwaarde aan vasthangt, zoals de mogelijkheid om de uitspraak van verschillende Franse woorden te horen. Zoals in het Franse onderwijs.

Naast deze “early adaptors” en de weloverwogen gebruikers van ICT, is er volgens mij ook nog een derde groep ICT-gebruikers bij ons op school: de mensen die een negatieve houding hebben tegenover ICT (veelal oudere leerkrachten). Het is zeer moeilijk om deze mensen te overtuigen van de didactische meerwaarde van ICT in het onderwijs en zij gebruiken ICT bijgevolg ook vooral technologisch. Wanneer de directeur de leerkrachten oplegt “dat er toch minstens éénmaal per trimester ICT  in het onderwijs moet gebruikt worden”, zie je hen naar het computerlokaal trekken zonder enige didactische visie. Ze laten de leerlingen dan “iets opzoeken”, “een powerpoint maken”,... Zij vinden dat er geen didactische meerwaarde is aan comptergebruik en zij hebben dan natuurlijk gelijk. De manier waarop zij met ICT omgaan biedt inderdaad geen enkele didactische meerwaarde. het heeft iets weg van een selffullfilling profecy natuurlijk. Ik denk dat het een grote uitdaging is om deze mensen met duidelijk toepasbare voorbeelden te overtuigen, hen te laten zien dat ICT in het onderwijs wel voordelen, leerwinst oplevert, andere ICT-leken met succesverhalen naar buiten laten komen.

Ik merk een enorm enthousiasme wanneer ik aankondig dat ik zal proberen om draadloos internet overal op school toegankelijk te maken. Ik denk dat ik ook de mensen die minder positief staan t.o.v. ICtT in het onderwijs zal kunnen warm maken om een laptop in hun klas te plaatsen (eventueel met beamer) omdat het voor iedere leerkracht wel mogelijk is om iets te voorschijn te toveren op Google en dat dit ontegensprekelijk toch een meerwaarde biedt in de lessen. En wanneer de eerste stap gezet is, volgen er misschien snel volgenden (powerpoint gebruiken en dergelijke).

Wat me minder vanzelfsprekend lijkt , is iedereen gemotiveerd te krijgen om Smartschool te gebruiken met de leerlingen. Een schoolplatform is iets onbekend en onbekend is natuurlijk vaak onbemind in het onderwijs. Wanneer je inlogt op het schoolplatform krijg je natuurlijk ook onmiddellijk heel wat opties en heel wat knoppen waar je op kan drukken. Dit schrikt leerkrachten vaak al af om er ook maar aan te beginnen. Dit en natuurlijk het feit dat de leerlingen veel bedrevener zijn in ICT-gebruik dan zijzelf. Vaak weten zij al sneller dan de leerkracht waarvoor sommige knoppen dienen, wat niet zo aangenaam is om te ervaren als leerkracht, zeker niet voor leerkrachten die “boven” hun leerlingen willen staan.

We zijn er in het verleden al in geslaagd om de leerkrachten met het Smartschool platform te laten werken als communicatie- en opslagmedium (voor verslagen, jaarplannen e.d.), maar om nu ook nog met de leerlingen aan de slag te gaan, lijkt een brug te ver.

Ook hier lijkt het uitwisselen van succesverhalen weer een optie om de interesse aan te wakkeren, met deze kanttekening dat onze school slechts een 18tal leerkrachten telt, waarvan 60% ouder is dan 50. Op deze manier zijn er niet zo veel succesverhalen van mensen voorhanden en hullen de vijftigers zich al snel in het excuus dat “het binnen 3 jaar toch gedaan is”. Ik denk dat het een echte uitdaging is om hen gemotiveerd te krijgen en dat ik ook zal moeten aanvaarden dat het bij sommigen nooit zal lukken met ICT binnen het onderwijs.

Het werken rond de pedagogische insteek heeft zeker een meerwaarde gehad voor mijzelf op veelerlei gebied. Wanneer jezelf veel gebruik maakt van ICT in het onderwijs en in het ICT-wereldje werkt, raak je wel eens de voeling  kwijt met de leerkrachten die hier niet uitdrukkelijk gebruik maken van ICT. Je beseft ook niet meer hoe moeilijk het soms voor die mensen is om met ICT in het onderwijs om te gaan. Zelfs het programma “powerpoint” vinden op de computer stelt soms problemen, terwijl jij dan zit te zeggen “maar doe dat toch met “powerpoint”!”.

Anderzijds is het me ook opgevallen hoezeer ik zelf soms overenthousiast kan zijn, maar ook hoe mijn enthousiasme wordt opgewekt door anderen die enthousiast/geïnteresseerd zijn.

ICT in het onderwijs

Deze blog wil zoveel mogelijk informatie verzamelen en delen over ICT in het onderwijs.

We steken van wal met een beetje informatie over de ergonomie bij ICT-bezigheden in het onderwijs. Als voorbeeld nemen we onze secretariaatsmedewerkers.

Ergonomie met betrekking tot ICT in het onderwijs

Doelgroep en casus

De twee secretariaatsmedewerkers van onze middenschool hokken samen in een zeer kleine ruimte, waar amper plaats is voor twee bureaus. Zij hebben wel een zeer afwisselende job, maar spenderen toch het grootste deel van hun tijd achter hun computerscherm. Aan de hand van de checklist beeldschermwerk kwamen de hieronder aangehaalde werkpunten naar boven.

Analyse kantoorwerkzaamheden met betrekking tot ICT in het onderwijs

Er is geen pauze-software die automatisch aangeeft wanneer zij toe zijn aan een pauze, er worden ook geen regelmatige korte onderbrekingen gehouden. Er is geen afwisseling van makkelijk en moeilijke taken en er moet niet regelmatig met iemand overlegd worden. De secretariaatsmedewerkers zijn ook vaak alleen aanwezig en hebben dus een zeer beperkt sociaal contact. Vaak wordt er een hoge werkdruk opgelegd met een hoog werktempo en ze hebben op het einde van de dag dan ook veel lichamelijke klachten, vooral in de rugzone.

Wat betreft het beeldscherm halen zij als nadeel enkel aan dat het scherm niet naar voor en achter kan gekanteld worden, zodat het scherm niet loodrecht kan staan ten opzichte van de kijklijn. Over de muis en het toetsenbord hebben zij wel meer klachten: de muis is niet neutraal van vorm en is niet zonder scherpe hoeken en de muiskogel bevindt zich niet dicht bij de vingers. Zij bedienen de muis vanuit de pols en er is niet voldoende ruimte om de muis te bewegen. Zij beschikken ook niet over een TrackBall of polsondersteuning en de telefoon en de muis bevinden zich aan dezelfde kant van het toetsenbord. Ook het feit dat de polsen en handen rusten op een scherpe rand wordt als heel vervelend ervaren. Er is dus helemaal geen polssteun van zacht materiaal. Het gebruik van sneltoetsen is hen totaal onbekend. Zij hebben zelf immer nooit ICT in het onderwijs gekend.

De werkomgeving zelf, is zoals hierboven reeds aangehaald, zeer klein qua oppervlakte. Daarnaast is er geen goede helderheidwering of zonwering voor alle vensters aanwezig. In uitgeschakelde beeldschermen ziet men vensters, lichte voorwerpen, lichte wanden en lichtbronnen weerspiegeld. De printer staat niet een apart lokaal, maar wat hen meer stoort dan het lawaai is de geur die dit toestel met zich meebrengt. Door het ontbreken van zonnewering hebben zij last van een hinderlijke warmte. De telefoon wordt gebruikt met het hoofd scheef en de schouders opgetrokken indien gelijktijdig getelefoneerd wordt en het beeldscherm wordt gebruikt.

De kantoorstoel is niet in hoogte verstelbaar; de onderkant van de ellebogen komt dus niet gelijk met het werkbladniveau. Daarnaast is de zitting niet voldoende diep en breed (en drukt in kniekuil) en is de rugleuning en de zitting is niet verstelbaar. De stoel heeft geen hoge rugleuning of een welving in het onderste deel van de rugleuning en geeft dus onvoldoende steun in de onderrug . De armsteunen zijn hinderlijk bij het aanschuiven tot een tafel en knellen de vingers af tussen de rand van het werkblad en de armsteunen. Ze  zijn niet verstelbaar in hoogte en hebben geen vlakke bovenzijde. Men kan geen taken uitvoeren terwijl men met de ellebogen rust op de armsteunen. De bureaustoel is niet stabiel en heeft geen draaipoot met 5 wielen. Daardoor wordt hij dus niet als comfortabel ervaren.

Op het werkvlak is er onvoldoende ruimte voor de werkzaamheden. Het werkvlak is niet in hoogte verstelbaar en er wordt geen voetensteun gebruikt om de voeten op te laten rusten. Er wordt geen documenthouder gebruikt bij het aflezen van documenten. De in te voeren gegevens liggen schuin naast de persoon op het werkvlak. Beeldscherm en toetsenbord bevinden zich niet op gelijke afstand van de ogen.

De secretariaatsmedewerkers zitten vaak met opgetrokken schouders om activiteiten uit te voeren. Zij kunnen niet werken met de ellebogen gebogen in een hoek van 90° en dicht bij het lichaam.

Aanpak van enkele werkpunten met betrekking tot ICT in het onderwijs

Allereerst werden de scherpe randen aangepakt. De secretariaatsmedewerkers hadden er nooit echt bij stilgestaan, maar door de vragenlijst in te vullen ervaren ze de scherpe randen van hun bureau nu echt wel als zeer vervelend. Dit werd echter op een zeer simpele, snelle en goedkope manier opgelost. De twee computers in de leraarskamer waren immers uitgerust met een polssteun, vastgemaakt aan het toetsenbord. Aangezien deze computers slechts sporadisch en door verschillende mensen voor korte tijd gebruikt worden, zijn de polssteunen hier veel minder noodzakelijk en worden ze nu op het secretariaat veel nuttiger aangewend.

Als tweede stap heb ik de lijst van de sneltoetsen die we tijdens onze cursus gekregen hadden, geplastificeerd en omhoog gehangen op het secretariaat. We hebben deze “poster” plechtig ingehuldigd en ze allemaal eens kort gecheckt. De secretariaatsmedewerkers kenden overigens geen enkele (!) van deze combinaties! Door deze beperkte voorkennis, bleek dat de aangeboden sneltoetscombinaties misschien een beetje te veel in aantal waren om er frequent gebruik van te maken. De combinaties ctrl+C, ctrl+X, ctrl+V, shift+del en ctrl+A zorgden echter niet alleen voor een verbeterde ergonomie, maar vergemakkelijkten ook verschillende andere taken.

Om het ontbreken van een zonnewering te compenseren hebben de werkmannen de oude gordijnen van het computerlokaal omhoog gehangen op het secretariaat. Alweer een economisch ergonomische oplossing! Ik had deze gordijnen al een keer zien staan, opgevouwen in een doos en vroeg me af waarvoor die eigenlijk dienen. Nadat ik me hiervoor bij de directeur informeerde, duurde het nog maar een paar dagen voor ze omhoog gehangen werden (eenmaal opgenomen in de planning en werkschema van de werkmannen). Een handig systeem!

Om een kantoorstoel te hebben waarbij de onderkant van de ellebogen gelijk is aan of iets hoger is dan het werkbladniveau, moet de bureaustoel in eerste instantie natuurlijk verstelbaar zijn. Dit was voor één van de twee bureaustoelen op het secretariaat zelfs niet het geval! Dit euvel werd snel opgelost want ook hier vonden we onze heil in de leraarskamer en ruilden we de twee kantoorstoelen gewoon om. Met Toestemming van de directeur uiteraard! Mooi meegenomen was hier dat de rugleuning van deze nieuwe kantoorstoel ook naar voren en naar achteren te verstellen is en dat er verstelbare armsteunen zijn. Bij de andere bureaustoel waren er zelfs geen armsteunen! Er is ook een draaipoot met vijf wielen!

De bureaustoel van de andere collega is wel in hoogte verstelbaar, maar voldoet verder niet aan de voorwaarden die hierboven werden opgesomd (geen verstelbare rugleuning of armleuningen en slechts vier wielen). De aanvraag voor een beter bureaustoel werd ingediend bij de directeur en is opgenomen in het budget voor volgend schooljaar.

De grootste verandering die ik mijn inziens kon realiseren was het verplaatsen van de printer. Dit was immers niet zomaar een printer, maar een middelgrote (1,20m op 1m op 1m) laserprinter. Alle kopies van de hele middenschool komen uit deze printer, die op het secretariaat geïnstalleerd was. Er is natuurlijk het feit dat dit veel lawaai maakt en dat dit storend is, maar zoals de secretariaatsmedewerkers het formuleerden: “uiteindelijk went alles”.

Wat er echter niet went zijn de kleine giftige inktpartikeltjes die vrijkomen bij elke printopdracht. Omdat ikzelf astmatisch ben, was dit het eerste dat mij opviel bij het betreden van hun lokaal. De lucht die er hing was ongelooflijk ongezond en zuurstofarm. Nadat ik dit onderwerp even googelde, werd mijn vermoeden inderdaad bevestigd. De “toner” van de printers is zeer schadelijk. Zie http://www.krank-durch-toner.de/index.html , http://www.rendement.nl/arbo/nieuws/id972-kantoorprinter-even-slecht-als-meeroken.html en http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/es063049z?cookieSet=1&journalCode=esthag.

Hieruit kon ik opmaken dat niet alleen de stofdeeltjes schadelijk zijn, maar dat ook de ozon die vrijkomt hoofdpijn kan veroorzaken.

De printer bevindt zich nu in een kleine afgesloten ruimte naast het secretariaat. Jammer genoeg kan deze niet via een raam verlucht worden, bijgevolg staat de deur steeds open. Maar het belangrijkste is dat er niemand nog dag in dag uit constant in deze ongezonde lucht moet werken. Hier ben ik toch wel fier op en de secretariaatsmedewerkers zijn me ook heel erg dankbaar.

Besluit met betrekking tot ICT in het onderwijs

Hoewel ik door de besparingen die onze school moet doorvoeren (door het verminderde leerlingenaantal) zeer weinig budget (lees: quasi geen) ter beschikking had om van de secretariaatsomgeving een ergonomisch verbeterde werkomgeving te maken, ben ik eigenlijk toch zeer tevreden met het bereikte resultaat. Dankzij de feedback die ik kreeg van de secretariaatsmedewerkers, ben ik er ook van overtuigd dat ik met het doorvoeren van kleine veranderingen er toch ben in geslaagd om voor deze mensen iets te betekenen en dat geeft een goed gevoel! De leuze “vele kleintjes, maken één groot” is hier zeker van toepassing!

Tot zover mijn eerste bijdrage aan mijn blog "ICT in het onderwijs", ik hoop dat u ervan genoten heeft.